„Mizantrop” Moliera to przezabawna i inteligentna satyra na ludzkie przywary i hipokryzję. Główny bohater, Alceste, jest człowiekiem, który nie ukrywa swojego braku zaufania do ludzi i ich motywacji. Jego przyjaźń z filozofem Philinte jest przedmiotem drwin ze strony innych bohaterów, którzy uważają go za dziwaka.
Akcja rozgrywa się w wytwornym świecie francuskiej arystokracji, gdzie złośliwe plotki i pozory są na porządku dziennym. Molier skutecznie ukazuje, jak bardzo ludzie są skłonni do kłamstwa i oszukiwania, aby zdobyć pozycję społeczną lub zaimponować innym.
Alceste jest jedynym bohaterem, który jest szczery i nie boi się mówić prawdy, nawet jeśli oznacza to utratę przyjaciół i zaszczytów. Jego miłość do Celimy, która jest również bohaterką, jest jednym z najpiękniejszych motywów w tej sztuce.
„Mizantrop” Moliera to klasyk, który nadal jest bardzo aktualny i zabawny. Jest to nie tylko świetna zabawa, ale również ważna lekcja o ludzkich słabościach i ich konsekwencjach.
Molier skutecznie ukazuje, jak bardzo ludzie są skłonni do kłamstwa i oszukiwania, aby zdobyć pozycję społeczną lub zaimponować innym. Alceste jest jedynym bohaterem, który jest szczery i nie boi się mówić prawdy, nawet jeśli oznacza to utratę przyjaciół i zaszczytów.
Fabuła
Akt I: Alceste jest zaniepokojony tym, jak ludzie udają, kłamią i oszukują, aby zdobyć pozycję społeczną lub zaimponować innym. Jego przyjaciel Philinte próbuje go przekonać, że nie wszyscy ludzie są tacy, ale Alceste nie chce słuchać.
Akt II: Alceste spotyka Celimę, którą kocha, ale ona jest związana z innym mężczyzną. Alceste jest zdeterminowany, aby ją odwieść od tego związku, ale jego bezkompromisowe podejście do życia i jego brak taktu tylko oddala ją od niego.
Akt III: Alceste jest zmuszony do odpowiedzi na zarzuty kłamstwa, które zostały postawione przeciwko niemu przez jego przeciwników, ale jego szczerość i brak skłonności do kompromisów tylko pogarsza sytuację. Celima decyduje się na małżeństwo z innym mężczyzną.
Akt IV: Alceste decyduje się na opuszczenie społeczeństwa i ucieczkę do życia na wsi. Philinte próbuje go przekonać, że ma jeszcze nadzieję, ale Alceste jest zdecydowany na swoją decyzję.
Odbiór sztuki przez współczesnych
Sztuka „Mizantrop” Moliera została dobrze przyjęta przez współczesnych widzów, kiedy po raz pierwszy została wystawiona. Przedstawienie zyskało uznanie zarówno za inteligentną satyrę na ludzkie przywary, jak i za świetne kreacje aktorskie. Krytycy chwalili Moliera za jego zdolność do przedstawienia skomplikowanych relacji międzyludzkich i za jego umiejętności w kreowaniu bohaterów, którzy są zarówno zabawni, jak i złożeni.
Sztuka ta była również doceniona za jej uniwersalność i aktualność, ponieważ motywy, które porusza, są nadal ważne i dotyczące dzisiejszego świata. Wiele osób uważa, że „Mizantrop” Moliera pozostaje jednym z najważniejszych dzieł francuskiej literatury i teatru.
„Mizantrop” Molière’a to jedna z najbardziej dojrzałych i zarazem najbardziej niejednoznacznych komedii francuskiego klasycyzmu. Utwór został po raz pierwszy wystawiony w 1666 roku i choć zawiera wiele elementów komicznych, znacznie różni się od farsowego charakteru takich dzieł autora jak „Skąpiec” czy „Chory z urojenia”. Humor w „Mizantropie” wynika przede wszystkim ze zderzenia charakterów, sprzeczności między ideałami a praktyką życia społecznego oraz z obserwacji mechanizmów funkcjonowania ludzi w środowisku salonowym. Molière nie ogranicza się przy tym do prostego wyśmiewania obłudy. Pyta również, czy całkowita szczerość jest rzeczywiście możliwa, czy człowiek może żyć w społeczeństwie, nie akceptując żadnych kompromisów, a także czy prawdomówność pozbawiona umiaru nie może sama stać się wadą.
Głównym bohaterem jest Alceste, człowiek inteligentny, uczciwy i bezkompromisowy, który gardzi fałszem obecnym w stosunkach międzyludzkich. Nie znosi komplementów wypowiadanych wyłącznie z uprzejmości, salonowej grzeczności, pochlebstw, udawanej przyjaźni i zabiegania o względy wpływowych ludzi. Chciałby, aby każdy mówił dokładnie to, co myśli, a relacje między ludźmi opierały się wyłącznie na szczerości.
Jego stanowisko brzmi szlachetnie, ale Molière od początku pokazuje, że Alceste doprowadza własne zasady do skrajności. Bohater nie tylko domaga się prawdomówności, lecz także odrzuca niemal wszystkie konwencje umożliwiające ludziom wspólne życie. Nie potrafi zaakceptować nawet zwyczajnej uprzejmości, jeżeli nie odpowiada ona całkowicie rzeczywistym uczuciom człowieka.
Przeciwieństwem Alceste’a jest Philinte, jego przyjaciel. Nie jest on po prostu filozofem, ale człowiekiem reprezentującym bardziej umiarkowane podejście do życia. Dostrzega ludzkie wady, lecz uważa, że należy przyjmować je z pewną wyrozumiałością. Rozumie, że społeczeństwo wymaga kompromisów, uprzejmości i tolerowania cudzych słabości.
Pierwsza rozmowa Alceste’a z Philinte’em właściwie streszcza główny problem całej sztuki. Alceste oburza się, ponieważ widzi, że jego przyjaciel serdecznie wita człowieka, którego niemal nie zna. Dla niego jest to fałsz. Philinte odpowiada natomiast, że podobne zachowania są elementem zwykłej uprzejmości.
Molière nie daje czytelnikowi prostej odpowiedzi, który z nich ma rację. Alceste trafnie dostrzega hipokryzję, ale jego radykalizm prowadzi do izolacji. Philinte jest bardziej przystosowany do życia społecznego, lecz jego tolerancja wobec pozorów może wydawać się zbyt daleko idąca.
Właśnie ta niejednoznaczność sprawia, że „Mizantrop” nie jest prostą satyrą na zakłamane społeczeństwo. Jest również satyrą na człowieka, który chce być doskonale uczciwy, ale nie potrafi dostosować sposobu wyrażania prawdy do sytuacji i uczuć innych ludzi.
Fabuła
Akcja sztuki rozgrywa się w środowisku paryskich salonów, przede wszystkim w domu młodej wdowy Célimène. Jest ona osobą inteligentną, dowcipną, atrakcyjną i otoczoną licznym gronem wielbicieli. Lubi życie towarzyskie i znakomicie porusza się w świecie, którym Alceste gardzi.
Największym paradoksem całej historii jest właśnie to, że Alceste zakochuje się w Célimène.
Gdyby kierował się wyłącznie własnymi zasadami, powinien wybrać kobietę spokojną, szczerą i unikającą salonowej gry. Tymczasem kocha osobę będącą niemal ucieleśnieniem wszystkich cech, których nie znosi: Célimène lubi towarzystwo, plotki, komplementy i uwagę licznych adoratorów.
Ta sprzeczność pokazuje, że nawet Alceste nie jest całkowicie racjonalny i konsekwentny. Potrafi surowo oceniać innych, ale sam nie jest w stanie podporządkować własnych uczuć głoszonym zasadom.
Akt I
Pierwszy akt rozpoczyna rozmowa Alceste’a i Philinte’a o naturze przyjaźni i szczerości. Alceste uważa, że ludzie powinni mówić sobie prawdę bez względu na konsekwencje. Philinte próbuje przekonać go, że życie społeczne wymaga pewnego stopnia uprzejmości.
Konflikt ten zostaje natychmiast sprawdzony w praktyce.
Do Alceste’a przychodzi Oronte, człowiek należący do eleganckiego towarzystwa. Chce zaprzyjaźnić się z bohaterem i prosi go o ocenę napisanego przez siebie sonetu.
Philinte reaguje zgodnie z zasadami salonowej grzeczności i chwali utwór. Alceste nie zamierza jednak kłamać. Początkowo próbuje uniknąć jednoznacznej odpowiedzi, ale ostatecznie mówi Oronte’owi, że sonet jest zły.
Oronte czuje się głęboko urażony.
Scena jest zabawna, ale jednocześnie ujawnia zasadniczą trudność stanowiska Alceste’a. Czy uczciwość wymaga powiedzenia wszystkiego w najbardziej bezpośredni sposób? Czy człowiek ma prawo ranić innych tylko dlatego, że uważa własną opinię za prawdziwą?
Molière nie neguje wartości szczerości. Pokazuje jednak, że prawdomówność bez taktu może stać się formą agresji.
Akt II
W drugim akcie ważniejsze miejsce zajmuje relacja Alceste’a z Célimène. Bohater jest zazdrosny o licznych mężczyzn odwiedzających ukochaną. Domaga się, aby przestała flirtować z innymi i jednoznacznie wybrała jego.
Célimène nie zamierza jednak rezygnować ze swojego stylu życia.
Nie jest związana z jednym innym mężczyzną, jak można byłoby sądzić z uproszczonego streszczenia. Otacza ją kilku adoratorów, między innymi Acaste i Clitandre, a również Oronte zabiega o jej względy. Célimène chętnie utrzymuje wszystkich w przekonaniu, że mogą liczyć na jej zainteresowanie.
W salonie rozpoczyna się rozmowa o nieobecnych znajomych. Célimène w błyskotliwy i złośliwy sposób charakteryzuje kolejne osoby. Jej opisy są bardzo zabawne, ale zarazem bezlitosne.
Pozostali uczestnicy rozmowy zachwycają się jej dowcipem.
Alceste reaguje inaczej. Zarzuca towarzystwu, że zachęca Célimène do złośliwości. Dostrzega bowiem mechanizm, w którym ludzie wspólnie wyśmiewają nieobecnych, choć podczas bezpośrednich spotkań zapewne traktowaliby ich z największą uprzejmością.
Znów okazuje się, że Alceste posiada wiele racji.
Problem polega jednak na tym, że sam kocha kobietę zachowującą się w sposób całkowicie sprzeczny z jego zasadami.
Arsinoé i Célimène
Ważną bohaterką sztuki jest Arsinoé. Pozornie reprezentuje moralną surowość i skromność. Krytykuje zachowanie Célimène, sugerując, że jej kontakty z licznymi mężczyznami prowadzą do niekorzystnych plotek.
Célimène odpowiada jej równie złośliwie.
Sugeruje, że moralizatorska postawa Arsinoé może wynikać nie z prawdziwej cnoty, lecz z braku powodzenia towarzyskiego. Kobieta potępia zachowania, z których sama być może chętnie by korzystała, gdyby miała taką możliwość.
Scena stanowi kolejny przykład satyry Molière’a na hipokryzję. Autor pokazuje, że ostentacyjna moralność może być równie fałszywa jak salonowe pochlebstwa.
Arsinoé interesuje się zresztą Alceste’em i próbuje odciągnąć go od Célimène. Oferuje mu nawet dowody mające świadczyć o niewierności ukochanej.
Akt III
W kolejnych scenach konflikt pomiędzy bohaterami coraz bardziej się komplikuje. Alceste staje się coraz bardziej zazdrosny, a jednocześnie pozostaje uwikłany w spór wywołany oceną sonetu Oronte’a.
Nie chodzi jednak o to, że zostaje oskarżony o kłamstwo. Przeciwnie – jego problem wynika właśnie z przesadnej szczerości. Sprawa dotycząca obrazy Oronte’a trafia przed przedstawicieli środowiska dworskiego, którzy próbują doprowadzić do pojednania.
Alceste nie chce jednak wycofać swojej opinii o wierszu.
Może zgodzić się jedynie na bardziej dyplomatyczne sformułowanie, ale nadal uważa utwór za nieudany.
Ta sytuacja pokazuje komiczny upór bohatera. Alceste woli narazić się wpływowemu człowiekowi, niż wypowiedzieć choćby jedno zdanie, którego nie uważa za prawdziwe.
Akt IV
W czwartym akcie kryzys uczuciowy osiąga większe natężenie. Alceste otrzymuje dowody sugerujące, że Célimène pisała w podobnym tonie do innych adoratorów.
Domaga się wyjaśnień.
Célimène potrafi jednak znakomicie manipulować rozmową. Nie daje się łatwo przyprzeć do muru, a nawet potrafi sprawić, że Alceste zaczyna wątpić we własne oskarżenia.
Relacja tych dwojga jest jednym z najciekawszych elementów komedii. Alceste chce jednoznaczności, Célimène żyje natomiast dzięki wieloznaczności. On domaga się jasnego „tak” albo „nie”, ona unika ostatecznych deklaracji.
Nie oznacza to, że Célimène niczego do niego nie czuje. Problem polega raczej na tym, że nie zamierza podporządkować całego życia jego wymaganiom.
Akt V
„Mizantrop” posiada pięć aktów, a nie cztery. Właśnie w piątym dochodzi do ostatecznego rozwiązania konfliktów.
Alceste przegrywa proces sądowy, który toczył niezależnie od sporu z Oronte’em. Jest przekonany, że jego przeciwnik wygrał dzięki nieuczciwym wpływom. Wydarzenie utwierdza go w przekonaniu, że społeczeństwo jest całkowicie zepsute.
Postanawia opuścić świat ludzi.
Zanim to zrobi, sytuacja Célimène również zostaje wyjaśniona. Na jaw wychodzą listy, w których pisała o swoich adoratorach w sposób bardzo niepochlebny, jednocześnie dając każdemu z nich nadzieję na szczególne względy.
Acaste i Clitandre orientują się, że zostali ośmieszeni, i odchodzą.
Oronte również żąda od Célimène jednoznacznego wyboru. Kiedy nie otrzymuje oczekiwanej deklaracji, wycofuje się.
Alceste pozostaje przy niej.
Mimo poznania prawdy nadal jest gotów jej wybaczyć. Stawia jednak warunek: Célimène ma opuścić razem z nim społeczeństwo i zamieszkać z dala od ludzi.
Dla niej jest to żądanie niemożliwe do przyjęcia.
Célimène jest młoda, kocha życie towarzyskie i nie wyobraża sobie całkowitego odcięcia od świata. Może zaakceptowałaby małżeństwo, ale nie zgodę na społeczny pustelniczy żywot.
W ten sposób związek bohaterów rozpada się nie dlatego, że Célimène wybiera innego mężczyznę, lecz dlatego, że ich wizje życia są nie do pogodzenia.
Alceste postanawia odejść.
Philinte i Éliante decydują się natomiast spróbować go powstrzymać. W finale zarysowuje się również ich wzajemna relacja uczuciowa.
Alceste – bohater pozytywny czy śmieszny?
Najważniejszym problemem interpretacyjnym „Mizantropa” pozostaje ocena Alceste’a.
Na pierwszy rzut oka jest on jedynym uczciwym człowiekiem pośród środowiska pełnego pochlebców i karierowiczów. Nie udaje, nie zabiega o względy, nie chce uczestniczyć w salonowej grze.
Jego krytyka społeczeństwa często okazuje się trafna.
Molière nie przedstawia go jednak jako bezwarunkowego wzorca. Alceste posiada również poważne wady. Jest drażliwy, porywczy, zazdrosny i przekonany o własnej moralnej wyższości. Domaga się od innych doskonałości, której człowiek nie jest w stanie osiągnąć.
Nie potrafi wybaczać zwykłych ludzkich słabości.
Philinte trafnie zauważa, że skoro człowiek wie, iż ludzie są niedoskonali, powinien uwzględniać tę niedoskonałość w swoich kontaktach z nimi.
Alceste chciałby natomiast świata idealnego.
Kiedy rzeczywistość nie spełnia jego wymagań, nie próbuje jej stopniowo poprawiać, ale postanawia całkowicie się od niej odsunąć.
Jego mizantropia ma więc źródło paradoksalne: bohater nienawidzi ludzi częściowo dlatego, że oczekuje od nich zbyt wiele.
Philinte – rozsądek i umiar
Philinte jest znacznie mniej efektowną postacią, ale pełni w komedii bardzo ważną funkcję.
Reprezentuje ideał honnête homme, charakterystyczny dla francuskiego klasycyzmu XVII wieku. Jest człowiekiem rozsądnym, dobrze wychowanym, umiarkowanym i zdolnym do funkcjonowania w społeczeństwie bez całkowitego podporządkowania się jego wadom.
Nie twierdzi, że należy kłamać.
Uważa natomiast, że nie każda prawda musi być wypowiedziana natychmiast i w najbardziej brutalnej formie.
Potrafi odróżnić hipokryzję od uprzejmości.
To bardzo ważna różnica. Alceste traktuje obie rzeczy niemal identycznie. Jeżeli człowiek mówi komuś coś miłego, czego nie odczuwa w stu procentach, dla Alceste’a jest fałszywy.
Philinte rozumie natomiast, że pewne formy grzeczności istnieją właśnie po to, aby ludzie mogli ze sobą pokojowo funkcjonować.
Célimène
Célimène nie jest prostą „złą kobietą”, która oszukuje zakochanego mężczyznę.
Jest młodą wdową, która bardzo dobrze odnajduje się w salonowym świecie. Inteligencją i dowcipem często przewyższa otaczających ją mężczyzn.
Jej słabością jest natomiast potrzeba podziwu.
Nie chce wybierać jednego adoratora, ponieważ zainteresowanie wielu osób daje jej społeczną satysfakcję i poczucie władzy.
Jest również złośliwa. Potrafi niezwykle trafnie dostrzegać śmieszność innych ludzi, ale wykorzystuje tę zdolność przede wszystkim do ich ośmieszania.
W pewnym sensie przypomina Alceste’a.
Oboje posiadają talent do dostrzegania cudzych wad. Różni ich sposób reagowania.
Alceste oburza się na ludzkie słabości.
Célimène się nimi bawi.
Miłość Alceste’a i Célimène
Miłość głównego bohatera do Célimène jest celowo skonstruowana jako paradoks.
Alceste twierdzi, że nienawidzi obłudy, a zakochuje się w mistrzyni salonowej gry. Krytykuje próżność, ale kocha kobietę, która potrzebuje uwagi adoratorów. Gardzi światem salonów, a nieustannie w nim przebywa, ponieważ właśnie tam znajduje się jego ukochana.
Molière pokazuje w ten sposób, że uczucia nie poddają się łatwo racjonalnym zasadom.
Alceste sam jest więc dowodem przeciw własnemu przekonaniu, że człowiek może żyć całkowicie zgodnie z konsekwentnie przyjętym systemem.
Miłość nie czyni go bardziej tolerancyjnym. Przeciwnie, bohater próbuje zmienić Célimène zgodnie ze swoim ideałem.
Finał pokazuje niemożność takiego rozwiązania.
Alceste jest gotów zaakceptować Célimène tylko wtedy, gdy zrezygnuje ona z niemal całego dotychczasowego życia. Ona natomiast nie jest gotowa zapłacić takiej ceny.
Ich miłość jest więc uczuciem rzeczywistym, ale niewystarczającym do stworzenia trwałego związku.
Hipokryzja i konwenans
Najważniejszym tematem „Mizantropa” jest oczywiście fałsz w stosunkach społecznych.
Molière doskonale znał dworskie środowisko Francji Ludwika XIV. Pozycja człowieka zależała od znajomości, protekcji, opinii innych i umiejętności odpowiedniego zachowania.
Uprzejmość mogła łatwo zmieniać się w pochlebstwo.
Przyjaźń mogła być sposobem zdobywania wpływów.
Ocena dzieła literackiego mogła zależeć od pozycji jego autora.
Jednocześnie Molière nie dochodzi do wniosku, że rozwiązaniem jest odrzucenie wszystkich zasad towarzyskich.
Gdyby każdy zawsze mówił każdemu wszystko, co rzeczywiście o nim myśli, społeczeństwo szybko stałoby się przestrzenią ciągłych konfliktów.
Dlatego prawdziwym przeciwieństwem hipokryzji nie jest brutalność, ale uczciwość połączona z umiarem.
Śmiech w „Mizantropie”
„Mizantrop” jest komedią, ale humor ma tutaj charakter bardziej intelektualny niż w wielu innych utworach Molière’a.
Nie brakuje sytuacji zabawnych, jednak znaczna część komizmu wynika z charakterów bohaterów.
Alceste jest śmieszny właśnie dlatego, że jest tak bezwzględnie konsekwentny.
Oronte jest zabawny, ponieważ prosi o szczerą opinię na temat swojego sonetu, ale tak naprawdę oczekuje wyłącznie pochwały.
Célimène śmieszy błyskotliwymi charakterystykami innych ludzi.
Arsinoé staje się obiektem satyry jako osoba skrywająca osobiste ambicje pod maską moralności.
Molière wykorzystuje więc komizm jako narzędzie badania ludzkich zachowań.
Krytyka środowiska salonowego
Akcja sztuki rozgrywa się przede wszystkim w świecie ludzi należących do wyższych warstw społeczeństwa. Nie są oni zajęci zdobywaniem podstawowych środków do życia. Ich głównymi problemami stają się reputacja, miłość, pozycja towarzyska i opinia otoczenia.
Dlatego słowo posiada tutaj ogromną władzę.
Plotka może zniszczyć reputację.
Komplement może zdobyć przychylność.
List może ujawnić podwójną grę.
Sonet może wywołać poważny konflikt.
Molière pokazuje społeczeństwo, w którym komunikacja nie służy jedynie przekazywaniu informacji. Jest narzędziem walki o status.
Mizantropia
Sam tytuł sztuki wskazuje na najważniejszą cechę Alceste’a.
Mizantrop to człowiek niechętny ludziom, przekonany o ich zepsuciu i unikający ich towarzystwa.
Alceste nie jest jednak mizantropem całkowicie obojętnym wobec świata. Gdyby rzeczywiście niczego od ludzi nie oczekiwał, nie przeżywałby ich zachowania tak intensywnie.
Jego gniew wynika właśnie z tego, że zależy mu na moralności.
Chciałby, żeby ludzie byli lepsi.
W tym sensie pod jego nienawiścią do społeczeństwa ukrywa się rozczarowany idealizm.
To czyni go postacią znacznie bardziej skomplikowaną niż typowy bohater komediowy.
Aktualność dramatu
„Mizantrop” pozostaje aktualny, ponieważ opisuje mechanizmy nieograniczone do dworu Ludwika XIV.
Współczesne społeczeństwo również posługuje się konwenansami. Ludzie próbują zrobić dobre wrażenie, budują własny wizerunek, mówią rzeczy zgodne z oczekiwaniami otoczenia i nie zawsze ujawniają prawdziwe przekonania.
Zmieniły się narzędzia, ale problem pozostał podobny.
Szczególnie łatwo dostrzec analogię ze współczesną kulturą autoprezentacji. Media społecznościowe sprzyjają tworzeniu starannie dobranych obrazów własnego życia. Użytkownicy prezentują sukcesy, atrakcyjność i szczęście, ukrywając problemy i niepowodzenia.
Jednocześnie publiczne dyskusje pokazują drugą skrajność – przekonanie, że „szczerość” usprawiedliwia obrażanie innych.
Molière ponad trzy stulecia temu wskazywał, że oba stanowiska są problematyczne.
Fałsz niszczy autentyczność relacji.
Ale prawda pozbawiona szacunku może niszczyć same relacje.
Odbiór sztuki przez współczesnych
Pierwsze przedstawienie „Mizantropa” odbyło się 4 czerwca 1666 roku w Théâtre du Palais-Royal w Paryżu. W rolę Alceste’a wcielił się sam Molière, natomiast jego żona Armande Béjart grała Célimène.
Nie jest całkiem trafne twierdzenie, że sztuka od razu osiągnęła ogromny sukces publiczności.
Jej odbiór był bardziej złożony. „Mizantrop” zdobył uznanie części wykształconej publiczności, ale nie był największym kasowym sukcesem autora. Dla części widzów utwór mógł być mniej atrakcyjny niż komedie wykorzystujące bardziej bezpośredni humor i farsowe sytuacje.
Wpływ na recepcję miała także niezwykła konstrukcja głównego bohatera. Publiczność nie otrzymywała jednoznacznej postaci, z której można było się po prostu śmiać. Alceste był jednocześnie zabawny i godny szacunku.
Jego zarzuty wobec społeczeństwa były często słuszne.
Widz musiał więc zadać sobie niewygodne pytanie: czy śmieje się z człowieka głoszącego absurdalne poglądy, czy może z człowieka, który ma rację, ale nie potrafi żyć według tej racji wśród innych ludzi?
Z czasem właśnie ta wieloznaczność została uznana za jedną z największych zalet sztuki.
Klasycyzm
„Mizantrop” jest również ważnym przykładem francuskiego klasycyzmu.
Akcja jest skoncentrowana, rozgrywa się w stosunkowo krótkim czasie i w ograniczonej przestrzeni. Najważniejsza nie jest liczba wydarzeń, ale rozwój konfliktów pomiędzy bohaterami.
Molière bardzo konsekwentnie konstruuje postacie wokół dominujących cech charakteru, ale nie czyni ich całkowicie jednowymiarowymi.
Szczególnie Alceste wymyka się prostemu schematowi.
Jest typem człowieka bezkompromisowego, a jednocześnie pełnoprawną osobowością posiadającą wewnętrzne sprzeczności.
Język
Ogromne znaczenie ma język dramatu. „Mizantrop” został napisany wierszem, przede wszystkim aleksandrynem, charakterystycznym dla francuskiego teatru klasycystycznego.
Dialogi są błyskotliwe i precyzyjne.
Molière potrafi za pomocą stosunkowo krótkiej wymiany zdań ujawnić stosunek bohatera do świata. Alceste mówi gwałtownie i kategorycznie. Philinte odpowiada spokojnie i argumentacyjnie. Célimène błyszczy dowcipem i ironią.
Dzięki temu język nie jest jedynie środkiem przekazywania fabuły, ale jednym z podstawowych narzędzi charakterystyki postaci.
Znaczenie zakończenia
Finał „Mizantropa” odbiega od typowego zakończenia komedii.
Nie dochodzi do pogodzenia głównej pary i szczęśliwego małżeństwa Alceste’a z Célimène.
Bohater wybiera samotność.
Jego decyzję można interpretować na dwa sposoby.
Z jednej strony Alceste zachowuje wierność własnym zasadom. Nie chce uczestniczyć w świecie, który uważa za fałszywy.
Z drugiej strony jest to jego porażka.
Nie potrafił znaleźć sposobu funkcjonowania wśród niedoskonałych ludzi, dlatego zamiast poprawiać relacje z nimi – ucieka.
Philinte próbuje go powstrzymać. Ten szczegół jest bardzo ważny. Molière nie przedstawia samotności jako oczywistego triumfu moralnego.
Prawdopodobnie to właśnie Philinte reprezentuje bliższy autorowi ideał – człowieka uczciwego, ale zdolnego do wyrozumiałości.
Ocena utworu
„Mizantrop” jest znacznie bardziej gorzką komedią niż wiele innych dzieł Molière’a. Autor nie daje prostego rozwiązania konfliktu między szczerością i konwenansem.
Alceste posiada rację, gdy krytykuje pochlebstwa, interesowne znajomości i udawane uczucia.
Nie posiada jednak racji, gdy oczekuje całkowitego wyeliminowania wszelkich społecznych konwencji.
Célimène posiada błyskotliwość, inteligencję i niezależność, ale wykorzystuje je do manipulowania adoratorami.
Philinte akceptuje niedoskonałość człowieka, ale właśnie dlatego może funkcjonować w społeczeństwie bez ciągłego popadania w konflikty.
Żaden z głównych bohaterów nie reprezentuje więc w pełni idealnego rozwiązania.
Najważniejszym przesłaniem sztuki nie jest proste stwierdzenie, że ludzie są fałszywi. Molière pokazuje coś bardziej złożonego: życie społeczne wymaga równowagi pomiędzy prawdą a taktem, indywidualnymi zasadami a tolerancją wobec innych oraz autentycznością a koniecznością przestrzegania pewnych konwencji.
Całkowite podporządkowanie się pozorom prowadzi do hipokryzji.
Całkowite odrzucenie konwenansów prowadzi natomiast do samotności.
Właśnie pomiędzy tymi dwiema skrajnościami Molière umieszcza człowieka rozsądnego.
Dlatego „Mizantrop” pozostaje jednym z najbardziej interesujących dzieł francuskiego dramaturga. Pod powierzchnią salonowej komedii kryje się poważna refleksja nad naturą człowieka. Autor pyta, czy można pozostać uczciwym, nie stając się nieznośnym dla otoczenia, czy miłość jest możliwa bez akceptacji wad drugiej osoby oraz jak wiele kompromisów można zawrzeć ze społeczeństwem, nie tracąc własnych zasad.
Alceste przegrywa przede wszystkim dlatego, że nie uznaje półtonów. Chce ludzi albo całkowicie szczerych, albo uważa ich za fałszywych. Chce Célimène całkowicie podporządkowanej jego wizji związku albo rezygnuje z niej. Chce społeczeństwa odpowiadającego jego ideałom albo postanawia z niego odejść. Świat Molière’a jest jednak znacznie bardziej skomplikowany.
Na tym polega trwała siła „Mizantropa”. Jest to komedia, z której można się śmiać, ale śmiech bardzo szybko prowadzi do niewygodnego pytania: czy większą wadą jest społeczna obłuda, czy niezdolność do wybaczania ludziom, że nie są doskonali? Molière nie rozstrzyga tego jednoznacznie i właśnie dlatego jego sztuka, mimo że powstała w XVII wieku, pozostaje niezwykle aktualna.