Aldous Huxley „Nowy wspaniały świat”

Wprowadzenie

„Nowy wspaniały świat” Aldousa Huxleya, opublikowany w 1932 roku, należy do najważniejszych dystopii XX wieku. Obok „Roku 1984” George’a Orwella czy „My” Jewgienija Zamiatina jest jedną z książek, które najmocniej wpłynęły na sposób myślenia o zagrożeniach wynikających z nadmiernej kontroli społeczeństwa. Huxley stworzył jednak wizję szczególną. Jego państwo nie utrzymuje obywateli w posłuszeństwie przede wszystkim za pomocą terroru, strachu czy przemocy. Znacznie skuteczniejszym narzędziem okazują się przyjemność, wygoda, konsumpcja i przekonanie ludzi, że żyją najlepiej, jak tylko można.

Powieść powstała w okresie gwałtownych przemian technologicznych i społecznych. Rozwijała się produkcja masowa, rosło znaczenie reklamy, triumfy święciły idee racjonalizacji pracy, a osiągnięcia biologii i psychologii zaczynały budzić pytania o możliwości ingerowania w człowieka. Huxley połączył te zjawiska i doprowadził je do skrajności. Wyobraził sobie społeczeństwo, w którym produkcja przemysłowa obejmuje już nie tylko przedmioty, ale również ludzi.

W przedstawionym świecie człowiek nie rodzi się w rodzinie. Powstaje w specjalistycznym ośrodku, jest odpowiednio kształtowany biologicznie, przydzielany do określonej kasty, a następnie poddawany warunkowaniu psychologicznemu. Jego przyszłość zostaje ustalona, zanim zacznie świadomie postrzegać świat. System nie pozostawia miejsca przypadkowi, spontanicznemu rozwojowi ani indywidualnym aspiracjom.

Paradoks tego społeczeństwa polega na tym, że rzeczywiście udało mu się zlikwidować wiele problemów znanych ludzkości. Nie ma wojen, wielkich konfliktów społecznych, bezrobocia czy tradycyjnego ubóstwa. Ludzie nie przeżywają głębokich kryzysów, nie cierpią z powodu niespełnionych ambicji i nie buntują się przeciwko własnej pozycji. Cena okazuje się jednak ogromna: utrata wolności, rodziny, głębokich uczuć, sztuki, religii, indywidualności i prawa do cierpienia.

Właśnie dlatego „Nowy wspaniały świat” pozostaje tak niepokojącą książką. Huxley nie pyta jedynie, jak człowieka można zniewolić. Pyta również, co stanie się wtedy, gdy człowiek polubi własne zniewolenie.

Świat Państwa Światowego

Akcja powieści rozgrywa się w odległej przyszłości, w epoce liczonej od Forda. Henry Ford, twórca systemu produkcji taśmowej, zostaje niemal wyniesiony do rangi postaci religijnej. Sam sposób mierzenia czasu pokazuje, jakie wartości stoją u podstaw nowego świata.

Najważniejsze są wydajność, powtarzalność, przewidywalność i masowa produkcja. Człowiek zostaje potraktowany podobnie jak produkt przemysłowy. Powinien być wytworzony zgodnie ze standardem i od początku dostosowany do funkcji, którą będzie wykonywał.

Państwo opiera swoje istnienie na haśle „Wspólność, Identyczność, Stabilność”. Wszystkie trzy elementy są ze sobą ściśle związane. Stabilność można utrzymać tylko wtedy, gdy ludzie nie mają powodów do niezadowolenia. Żeby to osiągnąć, trzeba ograniczyć różnice wynikające z nieprzewidywalnego wychowania, ambicji i samodzielnego myślenia.

W świecie Huxleya człowiek nie należy już do rodziny. Pojęcia „matka” i „ojciec” budzą zawstydzenie i obrzydzenie, ponieważ tradycyjne więzi zostały uznane za źródło niestabilności emocjonalnej. Dzieci nie rodzą się, lecz są produkowane w specjalnych ośrodkach.

Państwo przejęło więc kontrolę nad procesem biologicznego powstawania człowieka, a następnie nad całym jego wychowaniem.

Nie jest to społeczeństwo ludzi równych. Przeciwnie, Huxley przedstawia niezwykle precyzyjnie zaprojektowany system kastowy. Na szczycie znajdują się Alfy, przeznaczone do najbardziej wymagających zadań intelektualnych. Niżej stoją Bety, Gammy, Delty i Epsilony. Każda grupa jest przygotowywana do określonych funkcji.

System nie próbuje wyrównać różnic. Produkuje je świadomie.

Produkcja człowieka

Jednym z najbardziej szokujących elementów powieści jest opis Centralnego Ośrodka Rozrodu i Warunkowania. Huxley rozpoczyna książkę od oprowadzenia studentów po miejscu, w którym powstają nowi obywatele.

Już pierwsze strony pokazują, że język technologii zastąpił język związany z narodzinami i rodziną. Człowiek stał się przedmiotem procesu produkcyjnego.

Szczególne znaczenie ma tak zwany proces Bokanowskiego, umożliwiający uzyskiwanie wielu niemal identycznych embrionów. W przypadku niższych kast masowość jest zaletą. Państwo potrzebuje ludzi podobnych do siebie, wykonujących powtarzalne czynności i niezadających pytań o własne miejsce.

Przyszłe zdolności jednostki można ograniczać już na etapie rozwoju embrionalnego. Nie wszyscy otrzymują więc takie same możliwości biologiczne. Jeżeli człowiek ma przez całe życie wykonywać prostą pracę, system nie potrzebuje rozwijać jego potencjału intelektualnego.

To właśnie jeden z najbardziej przerażających aspektów świata Huxleya. Nierówność nie pojawia się przypadkowo jako skutek różnic społecznych. Jest planowana i produkowana.

Jednocześnie ludzie należący do poszczególnych kast zostają wychowani tak, aby byli zadowoleni ze swojej pozycji. Epsilon nie marzy o życiu Alfy, ponieważ od początku został ukształtowany tak, by własną rolę uważał za odpowiednią.

W ten sposób system rozwiązuje problem buntu u samych podstaw. Nie musi powstrzymywać człowieka przed realizacją pragnień. Znacznie skuteczniej jest wcześniej zdecydować, czego będzie pragnął.

Warunkowanie zamiast wychowania

Biologiczna manipulacja stanowi dopiero pierwszy etap tworzenia obywatela. Kolejnym jest warunkowanie.

Dzieci poddawane są zabiegom mającym stworzyć określone odruchy i upodobania. Jeżeli system nie chce, aby przedstawiciele niższych kast interesowali się książkami, można od najmłodszych lat wytworzyć w nich negatywne skojarzenia związane z czytaniem.

Podobnie steruje się stosunkiem do przyrody, konsumpcji i innych ludzi.

Szczególnym narzędziem jest hipnopedia, czyli nauczanie przez sen. Dzieci wielokrotnie słyszą określone zdania, aż stają się one czymś w rodzaju automatycznych przekonań.

Nie powstaje jednak człowiek wykształcony w tradycyjnym znaczeniu. Nie rozumie argumentów i nie dochodzi samodzielnie do wniosków. Po prostu powtarza gotowe formuły.

Huxley pokazuje tutaj bardzo subtelny rodzaj kontroli.

Człowiek zniewolony siłą wie, że jest zniewolony. Może nienawidzić strażnika i marzyć o ucieczce.

Znacznie trudniejsza jest sytuacja człowieka, którego przekonania zostały ukształtowane tak wcześnie, że nie potrafi odróżnić własnych pragnień od tych, które zostały mu wszczepione.

Obywatel Państwa Światowego uważa się za wolnego, ponieważ może realizować swoje potrzeby. Nie zauważa, że same potrzeby zostały wcześniej zaprojektowane.

Konsumpcja jako obowiązek

Świat Huxleya opiera się na nieustannej konsumpcji. Ludzie mają kupować, zużywać i zastępować stare przedmioty nowymi.

Naprawianie rzeczy jest niepożądane, ponieważ ogranicza produkcję. System potrzebuje ciągłego obrotu towarów, dlatego obywateli uczy się, że nowe jest zawsze lepsze.

Konsumpcja nie jest w tej rzeczywistości prywatnym wyborem. Staje się właściwie obowiązkiem społecznym.

Huxley trafnie zauważył, że kontrola człowieka nie musi polegać wyłącznie na zakazach. Można również sterować nim poprzez tworzenie potrzeb.

Jeżeli człowiek nieustannie poszukuje kolejnej przyjemności, nowego produktu i następnej rozrywki, ma mniej czasu na refleksję nad własnym życiem.

W tym sensie konsumpcja odgrywa podobną rolę jak inne narzędzia systemu. Ma przeciwdziałać samotności i myśleniu.

Nuda mogłaby okazać się niebezpieczna, ponieważ znudzony człowiek zaczyna zadawać pytania. Państwo zapewnia więc niemal nieprzerwany dostęp do bodźców.

Soma – szczęście w tabletce

Najbardziej znanym symbolem świata przedstawionego jest soma, środek zapewniający poczucie szczęścia, spokoju i oderwania od problemów.

Gdy pojawia się smutek, frustracja lub lęk, nie trzeba zastanawiać się nad ich przyczyną. Wystarczy przyjąć odpowiednią dawkę.

Soma nie rozwiązuje żadnego realnego problemu. Sprawia jedynie, że człowiek przestaje go odczuwać.

To doskonałe narzędzie kontroli społecznej, ponieważ system nie musi usuwać źródła niezadowolenia. Wystarczy usunąć samo doświadczenie niezadowolenia.

Władza w „Nowym wspaniałym świecie” rozumie, że cierpienie może prowadzić do refleksji, a refleksja do buntu. Najbezpieczniejszy obywatel to człowiek, który na każdy negatywny stan reaguje natychmiastową ucieczką w przyjemność.

Huxley stawia dzięki temu pytanie, które pozostaje jednym z najważniejszych problemów książki: czy brak cierpienia jest tym samym co szczęście?

Mieszkańcy Państwa Światowego niemal nie cierpią, ale trudno powiedzieć, że prowadzą życie bogate wewnętrznie. Ich dobre samopoczucie zostało osiągnięte przez ograniczenie całego zakresu ludzkich doświadczeń.

Nie ma głębokiego smutku, ale nie ma również głębokiej miłości. Nie ma rozpaczy, ale brakuje również wielkich pragnień. Nie ma samotności, lecz nie istnieje prawdziwa intymność.

Lenina Crowne i Bernard Marx

Pierwsza część powieści koncentruje uwagę między innymi na Bernardzie Marksie i Leninie Crowne.

Lenina jest dobrze przystosowaną obywatelką Państwa Światowego. Akceptuje jego normy, korzysta z dostępnych przyjemności i właściwie nie zastanawia się nad podstawami systemu.

Nie jest jednak postacią całkowicie bezosobową. Jej relacja z Bernardem, a później z Johnem pokazuje ograniczenia świata, w którym została wychowana.

Bernard natomiast od początku odczuwa pewien dystans wobec społeczeństwa. Jako Alfa powinien znajdować się w uprzywilejowanej sytuacji, ale nie czuje się komfortowo we własnym środowisku.

Chce doświadczać samotności, ma wątpliwości dotyczące obowiązujących obyczajów i nie zawsze potrafi zaakceptować powierzchowność relacji międzyludzkich.

Można byłoby spodziewać się, że stanie się klasycznym buntownikiem przeciwko systemowi. Huxley celowo komplikuje jednak jego postać.

Bernard okazuje się również człowiekiem próżnym, zakompleksionym i bardzo wrażliwym na opinię otoczenia. Kiedy zdobywa popularność dzięki Johnowi, szybko zaczyna czerpać korzyści z systemu, który wcześniej krytykował.

Jego bunt nie wynika więc wyłącznie z głębokich przekonań. Częściowo jest reakcją człowieka, który nie znajduje w społeczeństwie takiego uznania, jakiego pragnie.

Rezerwat Dzikich

Przełomowym momentem powieści staje się podróż Bernarda i Leniny do Rezerwatu Dzikich.

Jest to obszar pozostający poza pełną kontrolą nowoczesnej cywilizacji. Żyją tam ludzie tworzący rodziny, starzejący się, chorujący, praktykujący religię i podtrzymujący tradycje.

Dla Leniny spotkanie z tym światem jest szokiem. Widzi rzeczy, których jej cywilizacja niemal całkowicie się pozbyła: starość, brud, chorobę, naturalne narodziny i trwałe więzi rodzinne.

Kontrast między Rezerwatem a Londynem jest jednym z podstawowych elementów konstrukcji powieści.

Nie oznacza to jednak, że Huxley idealizuje świat „naturalny”. Rezerwat również nie jest utopią. Występują tam przemoc, cierpienie, przesądy i społeczne wykluczenie.

Autor nie daje czytelnikowi łatwego wyboru między doskonałą cywilizacją a szlachetnym życiem zgodnym z naturą.

Oba światy mają swoje ciemne strony.

Najważniejsza różnica polega na tym, że w Rezerwacie zachowały się doświadczenia, które Państwo Światowe uznało za zbędne: miłość, rodzina, religia, cierpienie, starzenie się i świadomość śmierci.

John – Dziki

Najważniejszą postacią drugiej części powieści staje się John, nazywany Dzikim.

Jest synem Lindy, kobiety pochodzącej z Państwa Światowego, która wiele lat wcześniej została pozostawiona w Rezerwacie. Sam fakt, że John urodził się naturalnie, czyni go niezwykłym z punktu widzenia cywilizacji Huxleya.

Nie należy w pełni do żadnego świata.

Dla mieszkańców Rezerwatu jest częściowo obcy ze względu na pochodzenie matki. Jednocześnie nie może być prawdziwym obywatelem Państwa Światowego, ponieważ nie przeszedł biologicznego i psychologicznego warunkowania.

Jego wyobraźnię kształtuje przede wszystkim Szekspir.

To właśnie literatura daje mu język potrzebny do opisywania miłości, zazdrości, honoru, cierpienia, piękna i śmierci. W świecie pozbawionym wielkiej sztuki John staje się człowiekiem, który posiada dostęp do całego bogactwa emocjonalnego dawnych epok.

Tytuł „Nowy wspaniały świat” pochodzi właśnie z „Burzy” Szekspira. Początkowo John wypowiada te słowa z zachwytem, wyobrażając sobie nowoczesną cywilizację jako miejsce niemal idealne.

Bardzo szybko jego entuzjazm ustępuje rozczarowaniu.

Zderzenie Johna z cywilizacją

Po przyjeździe do Londynu John staje się sensacją. Ludzie traktują go jak egzotyczną atrakcję.

Nie interesuje ich jednak jego sposób myślenia. Fascynuje ich przede wszystkim to, że jest inny.

John początkowo wyobraża sobie, że znalazł się w świecie niezwykłych możliwości. Stopniowo odkrywa jednak jego pustkę.

Najbardziej przeraża go stosunek do człowieka. Relacje międzyludzkie zostały sprowadzone do chwilowej przyjemności, a trwałe związki uważa się za niewłaściwe.

John kocha Leninę, ale rozumie miłość poprzez pojęcia zaczerpnięte z literatury Szekspira. Widzi w niej uczucie wymagające oddania, wierności i duchowej więzi.

Lenina została natomiast wychowana w świecie, który nie zna podobnego modelu.

Nie potrafią się porozumieć, ponieważ używają zupełnie innych języków emocjonalnych.

Ich relacja pokazuje, jak głęboko kultura kształtuje nawet najbardziej intymne doświadczenia człowieka.

Śmierć Lindy

Jednym z najważniejszych momentów dla Johna jest śmierć matki.

Linda po powrocie do cywilizacji otrzymuje niemal nieograniczony dostęp do somy. Zamiast odzyskać normalne życie, pogrąża się w chemicznie wywołanym odrętwieniu.

Jej śmierć odbywa się w warunkach zupełnie innych niż te, których oczekuje John.

Państwo stara się bowiem pozbawić śmierć wszelkiego dramatyzmu. Dzieci są warunkowane tak, aby traktować ją jako wydarzenie zwyczajne i niewzbudzające silnych emocji.

Dla Johna jest to nie do zaakceptowania.

Śmierć matki jest prawdziwą stratą i wymaga przeżycia żałoby. Próba usunięcia bólu wydaje mu się jednocześnie próbą odebrania znaczenia miłości.

Huxley pokazuje tutaj jeden z podstawowych paradoksów swojego świata.

Jeżeli chcemy całkowicie wyeliminować cierpienie związane z utratą bliskiej osoby, musimy wcześniej ograniczyć zdolność tworzenia naprawdę głębokiej więzi.

Cena ochrony przed bólem okazuje się więc bardzo wysoka.

John i bunt przeciwko somie

Po śmierci Lindy John podejmuje próbę otwartego sprzeciwu.

Widząc rozdawaną pracownikom somę, próbuje ich przekonać, że środek ten jest narzędziem zniewolenia. Chce uwolnić ludzi od chemicznie podtrzymywanego szczęścia.

Jego gest okazuje się jednak niezrozumiały.

Ludzie nie chcą być uwalniani od somy, ponieważ nie postrzegają jej jako narzędzia opresji.

To jeden z najbardziej znaczących momentów książki. Pokazuje różnicę między totalitaryzmem opartym na terrorze a systemem Huxleya.

Jeżeli człowiek jest zamknięty w więzieniu, chce z niego wyjść.

Jeżeli jednak jego więzienie jest wygodne, zapewnia przyjemność i zostało zbudowane zgodnie z jego wyuczonymi potrzebami, może bronić go przed każdym, kto próbuje otworzyć drzwi.

Mustapha Mond

Filozoficzne centrum powieści stanowi rozmowa Johna z Mustaphą Mondem, jednym z Zarządców Świata.

Mond nie jest typowym bezmyślnym urzędnikiem systemu. Doskonale rozumie, co zostało poświęcone dla stabilności. Zna dawną literaturę, religię, filozofię i historię.

Wie, czym jest Szekspir.

Wie również, dlaczego jego dzieła zostały zakazane.

Właśnie dzięki temu rozmowa między nim a Johnem ma tak ogromne znaczenie. Nie jest sporem między człowiekiem świadomym a bezmyślnym przedstawicielem aparatu władzy.

Mond potrafi bardzo logicznie bronić istniejącego systemu.

Twierdzi, że wielka sztuka wymaga silnych emocji i konfliktów, a stabilne społeczeństwo nie może sobie na nie pozwolić. Nauka również musi podlegać ograniczeniom, jeśli jej swobodny rozwój mógłby zagrozić porządkowi.

Religia przestaje być potrzebna w świecie, w którym starość, choroba i samotność zostały niemal usunięte.

System świadomie rezygnuje więc z prawdy, piękna i wolności w zamian za szczęście oraz stabilność.

Nie jest to przypadkowe wypaczenie utopii. To jej fundament.

Prawo do cierpienia

Najważniejszy spór między Johnem a Mondem dotyczy tego, czym właściwie jest dobre życie.

Mond proponuje społeczeństwo, w którym człowiek nie musi doświadczać wielkiego bólu, niepewności i samotności.

John uważa jednak, że bez możliwości cierpienia nie istnieje również prawdziwa wolność.

Domaga się prawa do starości, choroby, niedostatku, strachu i nieszczęścia.

Na pierwszy rzut oka może wydawać się to absurdalne. Dlaczego ktoś miałby chcieć cierpieć?

John nie twierdzi jednak, że cierpienie samo w sobie jest dobre. Broni prawa człowieka do doświadczenia pełnego życia, którego nie da się całkowicie oddzielić od ryzyka i bólu.

Miłość może prowadzić do rozpaczy, ponieważ można stracić ukochaną osobę. Ambicja może skończyć się porażką. Wolny wybór oznacza możliwość popełnienia błędu.

Państwo Światowe usunęło te zagrożenia, ale jednocześnie usunęło doświadczenia, które nadawały im znaczenie.

W tym sporze znajduje się najważniejsze pytanie całej powieści: czy życie pozbawione cierpienia, ale również głębokiej wolności, może być naprawdę ludzkie?

Świat bez rodziny

Rodzina zostaje w powieści przedstawiona jako jedna z pierwszych instytucji, które musiały zniknąć, aby powstało doskonale stabilne społeczeństwo.

Rodzina tworzy bowiem więzi silniejsze niż lojalność wobec zbiorowości.

Rodzic może kochać własne dziecko bardziej niż innych obywateli. Dziecko może być emocjonalnie zależne od rodziców. W rodzinie pojawiają się konflikty, zazdrość, przywiązanie i poczucie straty.

Dla systemu są to czynniki nieprzewidywalne.

Dlatego społeczeństwo Huxleya zastępuje trwałą więź swobodnymi kontaktami seksualnymi. Wszyscy powinni pozostawać dostępni dla wszystkich, a przywiązywanie się do jednej osoby zostaje uznane za niezdrowe.

Na pierwszy rzut oka może to wyglądać jak wyzwolenie obyczajowe.

W rzeczywistości również seksualność została podporządkowana kontroli.

Państwo nie represjonuje seksu, lecz wykorzystuje go jako kolejną formę rozrywki zapobiegającej głębszym więziom i refleksji.

Sztuka jako zagrożenie

Jednym z najciekawszych elementów powieści jest stosunek systemu do sztuki.

Wielka literatura została niemal całkowicie usunięta. Szekspir jest zakazany, ponieważ jego utwory opowiadają o doświadczeniach, których nowe społeczeństwo nie powinno znać.

Tragedia potrzebuje konfliktu.

Dramat miłosny wymaga głębokiego uczucia.

Opowieść o zdradzie ma znaczenie tylko wtedy, gdy istnieje wierność.

W świecie, w którym ludzie nie tworzą trwałych związków i nie przeżywają wielkich namiętności, klasyczna literatura staje się niezrozumiała.

Zastępuje ją masowa rozrywka nastawiona przede wszystkim na dostarczanie bodźców.

Huxley nie przedstawia więc sztuki jako luksusowego dodatku do życia. Wielka sztuka jest możliwa właśnie dlatego, że człowiek doświadcza rzeczy trudnych, niejednoznacznych i bolesnych.

Społeczeństwo, które eliminuje tragedię z życia, eliminuje również możliwość stworzenia tragedii jako dzieła sztuki.

Wolność czy bezpieczeństwo?

Najważniejszy konflikt „Nowego wspaniałego świata” można sprowadzić do napięcia pomiędzy wolnością a bezpieczeństwem.

Państwo Światowe zapewnia obywatelom niezwykłą stabilność. Nie muszą martwić się o podstawowe potrzeby. Nie doświadczają większych konfliktów społecznych i w ogromnej większości są zadowoleni ze swojej sytuacji.

Jednocześnie praktycznie nie mogą wybrać, kim chcą zostać.

Nie wybierają zawodu, pozycji społecznej ani systemu wartości. Nawet ich upodobania zostały wcześniej zaprogramowane.

Powstaje więc pytanie, czy można mówić o szczęściu człowieka, który nie posiada realnej możliwości wybrania innego życia.

Huxley nie udziela łatwej odpowiedzi.

To właśnie czyni powieść bardziej interesującą niż prosty obraz złego totalitaryzmu. Państwo Światowe rzeczywiście rozwiązało wiele problemów, z którymi przez tysiąclecia zmagała się ludzkość.

Problem polega na tym, co trzeba było oddać w zamian.

Totalitaryzm przyjemności

Wizję Huxleya często zestawia się z totalitaryzmem przedstawionym później przez George’a Orwella w „Roku 1984”.

U Orwella władza wykorzystuje strach, tortury, permanentną obserwację i manipulowanie prawdą.

U Huxleya mechanizm jest inny.

Ludzie mają być tak zajęci przyjemnościami, konsumpcją i rozrywką, żeby nie odczuwali potrzeby buntu.

Nie trzeba zakazywać każdej książki, jeśli społeczeństwo przestanie chcieć czytać. Nie trzeba brutalnie tłumić każdego niezależnego poglądu, jeśli większość ludzi nigdy nie nauczy się samodzielnie myśleć.

Ta różnica jest jednym z powodów, dla których „Nowy wspaniały świat” pozostaje tak sugestywny.

Huxley pokazuje formę kontroli, która nie wygląda jak kontrola.

Obywatel nie krzyczy przeciwko systemowi, ponieważ system dostarcza mu tego, czego został nauczony pragnąć.

Styl Huxleya

Styl powieści jest precyzyjny, ironiczny i często chłodny. Huxley nie przedstawia stworzonego świata poprzez długie autorskie wykłady. Pozwala, by jego mechanizmy ujawniały się w zachowaniu bohaterów, sloganach i codziennych praktykach.

Szczególnie interesujące są pierwsze rozdziały, w których różne głosy i sytuacje zostają zestawione niemal montażowo. Czytelnik otrzymuje fragmenty wykładu o produkcji ludzi, hipnopedyczne hasła, rozmowy bohaterów i opisy działania instytucji.

Taki sposób narracji podkreśla masowość świata przedstawionego.

Huxley chętnie wykorzystuje również ironię. Wiele rzeczy budzących przerażenie czytelnika jest traktowanych przez bohaterów jako całkowicie normalne.

Naturalne narodziny wydają im się obsceniczne, a trwała miłość niemoralna.

Odwrócenie wartości sprawia, że czytelnik zaczyna zastanawiać się nad tym, które elementy własnej rzeczywistości również przyjmuje bez refleksji tylko dlatego, że się do nich przyzwyczaił.

Aktualność „Nowego wspaniałego świata”

Powieść została napisana ponad dziewięćdziesiąt lat temu, ale wiele postawionych przez Huxleya pytań pozostało aktualnych.

Nie oznacza to oczywiście, że współczesny świat dokładnie zrealizował jego wizję. Nie żyjemy w systemie kast produkowanych biologicznie, nie istnieje również odpowiednik Państwa Światowego kontrolującego całą ludzkość.

Znacznie ciekawsze są podobieństwa dotyczące mechanizmów społecznych.

Huxley zwracał uwagę na rosnące znaczenie konsumpcji, reklamy, rozrywki i technologii wykorzystywanej do kształtowania ludzkich potrzeb.

Współczesny człowiek również żyje w świecie niezwykle intensywnej walki o uwagę. Nieustannie otrzymuje nowe bodźce, informacje i propozycje konsumpcji.

Dlatego pytanie Huxleya zachowuje znaczenie: czy społeczeństwo można kontrolować nie przez odbieranie ludziom przyjemności, lecz przez zapewnianie ich w nadmiarze?

Aktualny pozostaje również problem technologicznego ulepszania człowieka. Rozwój genetyki, sztucznej reprodukcji i metod wpływania na zachowania sprawia, że pytania o granice ingerencji w naturę ludzką nie należą wyłącznie do fantastyki.

Ważne jest jednak, aby nie traktować Huxleya jako proroka, który dokładnie przewidział przyszłość. Jego największym osiągnięciem było raczej stworzenie modelu pozwalającego myśleć o konsekwencjach podporządkowania człowieka wydajności, komfortowi i społecznej stabilności.

Tragiczny los Johna

John próbuje uciec od świata, którego nie potrafi zaakceptować. Pragnie samotności, oczyszczenia i życia zgodnego z własnymi przekonaniami.

Okazuje się jednak, że system nie potrafi zostawić go w spokoju.

Jego odmienność staje się widowiskiem.

Ludzie obserwują go i traktują jego cierpienie jako kolejną formę rozrywki. Nawet bunt przeciwko kulturze masowej zostaje przez tę kulturę przekształcony w spektakl.

To szczególnie gorzki element zakończenia.

John chciał odzyskać prywatność, ale społeczeństwo, które nie zna prawdziwej prywatności, nie potrafi uszanować jego wyboru.

Nie może powrócić do dawnego świata, ale nie jest również w stanie żyć w nowym.

Jego tragiczny finał pokazuje całkowitą nieprzystawalność jednostki wychowanej w świecie silnych wartości, religii, literatury i cierpienia do cywilizacji zbudowanej na nieustannej przyjemności.

Znaczenie tytułu

Tytuł powieści pochodzi z „Burzy” Williama Szekspira. John używa słów o „nowym wspaniałym świecie”, kiedy wyobraża sobie cywilizację, do której ma trafić.

Początkowo brzmią jak wyraz zachwytu.

Później nabierają głęboko ironicznego znaczenia.

Nowy świat rzeczywiście jest pod wieloma względami niezwykły. Rozwinął technologię, pokonał wiele chorób, zlikwidował znaczną część cierpienia i stworzył stabilne społeczeństwo.

Jednocześnie pozbawił człowieka wszystkiego, co John uważa za najważniejsze.

Ironia tytułu nie polega więc na tym, że świat przedstawiony jest po prostu straszny.

Znacznie bardziej niepokojące jest to, że naprawdę może wydawać się atrakcyjny.

Oferuje wygodę, bezpieczeństwo, zdrowie i przyjemność.

Dopiero kiedy zaczynamy pytać o cenę tych korzyści, ujawnia się dystopijny charakter społeczeństwa.

Podsumowanie

„Nowy wspaniały świat” Aldousa Huxleya jest jedną z najważniejszych powieści dystopijnych dlatego, że przedstawia szczególnie subtelną wizję zniewolenia. Władza nie potrzebuje tutaj wszechobecnego terroru, ponieważ ludzie zostali stworzeni i wychowani tak, aby akceptowali istniejący porządek.

System kontroluje człowieka od chwili jego biologicznego powstania. Przydziela mu kastę, określa zdolności, programuje przekonania i uczy właściwych pragnień. Następnie dostarcza mu rozrywkę, konsumpcję i somę, aby nie miał powodu do niezadowolenia.

Na pierwszy rzut oka jest to społeczeństwo niezwykle skuteczne.

Właśnie dlatego wizja Huxleya budzi tak duży niepokój.

Nie pokazuje systemu, którego każdy rozsądny człowiek natychmiast chciałby się pozbyć. Pokazuje społeczeństwo, które może być bardzo wygodne dla ludzi gotowych zrezygnować z wolności w zamian za bezpieczeństwo.

John staje się najważniejszym przeciwnikiem tego porządku, ponieważ domaga się prawa do doświadczeń, które system uznał za niepotrzebne. Chce kochać naprawdę, czytać Szekspira, przeżywać żałobę, być samotny, podejmować ryzyko i nawet cierpieć.

Jego konflikt z Mustaphą Mondem pokazuje właściwy problem książki. Nie chodzi o prosty wybór między dobrem a złem. Z jednej strony mamy stabilność, bezpieczeństwo i brak wielu cierpień. Z drugiej – wolność, prawdę, sztukę, religię, miłość i prawo do podejmowania złych decyzji.

Huxley pyta, ile człowieczeństwa możemy oddać w zamian za wygodę.

Powieść pozostaje aktualna również dlatego, że zwraca uwagę na związek pomiędzy wolnością a pragnieniami. Człowiek może uważać się za całkowicie wolnego, ponieważ robi to, na co ma ochotę. Ale co stanie się wtedy, gdy ktoś wcześniej zdecydował, na co ma mieć ochotę?

To pytanie wykracza daleko poza przedstawioną w książce technologię warunkowania.

Dotyczy reklamy, kultury masowej, społecznej presji, konsumpcji i wszystkich mechanizmów wpływających na sposób, w jaki człowiek definiuje własne potrzeby.

„Nowy wspaniały świat” nie jest więc jedynie ostrzeżeniem przed rozwojem nauki. Huxley nie twierdzi, że technologia sama w sobie stanowi zagrożenie. Niebezpieczeństwo zaczyna się wtedy, gdy zostaje wykorzystana do całkowitego podporządkowania człowieka jednemu modelowi życia.

Podobnie nie jest to prosta krytyka szczęścia.

Problemem jest szczęście narzucone, chemicznie i społecznie zaprogramowane, osiągnięte przez odebranie człowiekowi możliwości wyboru.

W świecie Huxleya człowiek nie może naprawdę ponieść porażki, ponieważ nie pozwala mu się stawiać własnych celów. Nie cierpi z powodu wielkiej miłości, ponieważ nie pozwala mu się naprawdę kochać. Nie doświadcza tragicznego konfliktu, ponieważ system wcześniej usuwa wszystkie wartości, o które warto byłoby walczyć.

Dlatego największą ceną stabilności okazuje się nie brak politycznej wolności w wąskim znaczeniu, lecz spłaszczenie samego ludzkiego doświadczenia.

„Nowy wspaniały świat” pozostaje książką niezwykle mocną właśnie dlatego, że nie oferuje łatwego pocieszenia. Świat Johna również nie jest idealny. Wolność oznacza ryzyko. Miłość może przynieść cierpienie. Samodzielne myślenie może prowadzić do konfliktu. Prawdziwa sztuka nie zawsze uspokaja, a wiedza potrafi burzyć poczucie bezpieczeństwa.

Huxley sugeruje jednak, że właśnie te niedoskonałości są częścią ludzkiego życia.

Społeczeństwo może próbować usunąć cierpienie, ale jeśli uczyni to poprzez wyeliminowanie wolności, namiętności, sztuki i indywidualności, stworzy świat spokojniejszy, lecz zarazem mniej ludzki.

To właśnie dlatego powieść opublikowana w 1932 roku nadal skłania do dyskusji. Nie pyta tylko o to, jak może wyglądać przyszłość. Zmusza przede wszystkim do zastanowienia się, co właściwie jesteśmy gotowi uznać za dobre życie i jak wysoką cenę możemy zapłacić za bezpieczeństwo, wygodę i nieustające poczucie zadowolenia.